Archiwalia


Akta instytucji wymiaru sprawiedliwości

Dokumentacja instytucji wymiaru sprawiedliwości, od sądów najniższego szczebla po trybunały apelacyjne, jak również dokumentacja notariatu i adwokatury, jest jednym z najbardziej docenianych i wykorzystywanych rodzajów archiwaliów przez badaczy.
To zabezpieczenie akt sądowych były podstawą do organizacji w XIX w. krajowych archiwów w Krakowie i Lwowie. Dziś w Krakowie znajduje się największy w archiwach polskich zespół staropolskich ksiąg sądowych grodzkich (z grodów w Bieczu, Krakowie, Oświęcimiu, Nowym Sączu i Pilźnie), ziemskich (z powiatów: bieckiego, czchowskiego, krakowskiego, ksiąskiego, lelowskiego, pilzneńskiego, proszowskiego i zatorskiego) oraz sądów apelacyjnych (w tym Sąd Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim czy sąd sześciu miast). W księgach prowadzonych od końca XIV w. do II połowy XVIII w. wpisywano wyroki z zakresu sądownictwa karnego oraz cywilnego spornego, jak również wszelkie oświadczenia woli i poświadczenia transakcji. Wpisy te dokumentują wiele ważnych sfer życia społecznego: prawo własności, zawierane transakcje kupna-sprzedaży, umowy małżeńskie, rozgraniczenia majętności, nadane przywileje, rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, uchwały sejmikowe, wyroki w sprawach karnych i cywilnych itp.

„Przyjechwaszy obydwa Panowie z sobą do Pinczowa, po obiedzie pili z sobą wino i podpiwszy z sobą mieli się rozjechać. Pan mój miał jechać do Olszówki, a JM Pan Pasek do Smogorzewa. Po tym JM Pan Pasek wzion Pana mego za rękę, zaraz się na ulicy przy saniach zwadzili, po tym rozwadziliśmy Panów. Pana mego wsadziłem na sanki, na które też wszedł JM Pan Pasek, i mieli obydwa jechać do Olszówki.
Tam tedy JM Pan Pasek nadjechawszy bramy wyskoczył z sanek i Pana wyzywał na pojedynek, i Pan prosił JM Panu Paskowi, mówiąc, że „ja się z WM Panem bić nie będę”. Po tym schowawszy szablę JM Pan Pasek, wzion Pana mego za rękę i prowadził go do gospody, i sanie tam zajechały oboje, i przyszedłszy do gospody poczęli Ichmościowie z sobą wadzić, i JM Pan pasek wyzywał Pana mego na pojedynek, mówiąc „wsiądźmy obadwa na podjezdki i za bramę wyjedźmy”.
Pan nie chciał znowu wyjechać, tylko na swoje sanie chciał wsieść i chciał jechać do domu. Zaraz tedy JM Pan Pasek wpadszy na podworze zawołał „toś taki a taki syn, kiedy ze mną się nie będziesz bił”. Pan mój zas mu odpowiedział, tak jak mu mówił dopiero. Jak mu Pan mój odpowiedział, do szabel sie Pan Pasek porwał i chciał Pana mego ciąć, której on założył, i nie wiem, jak JM Pana Paska Pan mój porąbał, więcej nic nie wiem.”
ANK, sygn,. Castr. Crac. 490, s. 471-472.

Archiwa prywatne

Do wyjątkowych w zasobie archiwalnym  należą archiwa prywatne, w tym wyróżniających się na kartach historii rodów, rodzin i osób. W spuściźnie dokumentacyjnej znajdziemy sporo istotnych informacji od średniowiecza po XX w.: od źródeł historycznych o najważniejszych wydarzeniach z historii politycznej, poprzez zawarty w dokumentach obraz społecznych zjawisk, po ślady życia codziennego.
Archiwalia prywatne dotyczą nie tylko Małopolski, ale również swoim zasięgiem obejmują dawne kresy wschodnie. To źródło do badań nie tylko historii Polski , ale również Litwy, Białorusi i Ukrainy. Największe i najważniejsze zespoły to: Archiwum Sanguszków (ze Sławuty i Gumnisk), Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, Archiwum Dzikowskie i Chorzelowskie Tarnowskich, Archiwum Krzeszowickie Potockich. Nie można również pominąć Archiwum Goetzów Okocimskich z niezwykle interesującymi materiałami związanymi z rozwojem przemysłu browarniczego w Galicji, jak również Archiwum Lubomirskich, Karola Larischa, dóbr Osiek, dóbr Nawojowa i wiele innych zawierających przede wszystkim źródła do historii gospodarczej XIX i początków XX w.
Uzupełnieniem będą skromniejsze, aczkolwiek niemniej interesujące archiwa rodzinne, m.in. Jordanów, Lanckorońskich, Hallerów, Konopków z Modlnicy i Mogilan, Załuskich, Dembińskich, Wysockich. Na uwagę zasługuje również Archiwum Adama Wolańskiego z Rudki zawierające wiele cennych dokumentów z kresów wschodnich.

Korespondencja prywatna rodziny Potockich, ANK, sygn. AKPot 482

Zbiory i spuścizny


Cenne materiały znajdziemy w zbiorach i spuściznach. Do najbardziej rozpoznawalnych należą Teki Antoniego Schneidera. Nie do przecenienia są również zbiory Dzieduszyckich czy Zygmunta Glogera.

Kosmyk włosów Jana Śniadeckiego ucięty dzień po jego śmierci.
Jan Chrzciciel Władysław Śniadecki (ur. 29 sierpnia 1756 w Żninie, zm. 21 listopada 1830 w Jaszunach koło Wilna) – polski astronom, matematyk, filozof, geograf, pedagog, krytyk literacki i teoretyk języka, autor kalendarzy i poeta.
ANK, sygn. ADzied. 27

Komentarze są wyłączone.